Kon­cert pasyjny w cyklu „Dla miło­śni­ków i dla znawców”


JOHANN ADOLF HASSE
I pele­grini al sepol­cro di Nostro Signore

Sala Koncertowa Fryderyka Chopina
17 kwiet­nia 2011 r., godz. 17:00

Omówienie pro­gramu

Johann Adolf Hasse to nie­miecki kom­po­zy­tor żyjący i dzia­ła­jący w epoce baroku. Dokładna data jego uro­dzin nie jest znana – wia­domo jed­nak, że chrzest odbył się 25 marca 1699 roku w mia­steczku Bergedorf, które obec­nie jest dziel­nicą Hamburga. W 1722 roku wyje­chał do Neapolu i uczył się tam u Nicoli Porpory, a następ­nie u Alessandra Scarlattiego. Cztery lata póź­niej prze­niósł się do Wenecji, gdzie dzia­łał jako kapel­mistrz Conservatorio degli Incurabili. Tam poślu­bił wło­ską śpie­waczkę, Faustynę Bordoni. Od 1734 roku prze­by­wał w Dreźnie i przez kolejne 30 lat był dyry­gen­tem na dwo­rach Augusta II Mocnego i Augusta III – elek­to­rów sak­soń­skich. Byli oni także w tam­tych cza­sach kolej­nymi wład­cami Polski – praw­do­po­dob­nie dla­tego Hasse inte­re­so­wał się muzyką pol­ską i nie­jed­no­krot­nie pró­bo­wał nawią­zać do jej stylu. Świad­czą o tym poja­wia­jące się w jego dzie­łach ustępy opa­trzone sło­wami alla polacca lub arie nel gusto polacco. Ponadto, w latach 1758–1762 drez­deń­ski zespół nie­jed­no­krot­nie poja­wiał się w Warszawie, gdzie wyko­nał 12 oper kom­po­zy­tora. Pod koniec życia Hasse zamiesz­kał z żoną w Wenecji i pozo­stał tam aż do swo­jej śmierci w 1783 roku.

Twórczość Hassa obej­muje ponad 50 oper wysta­wia­nych mię­dzy innymi w Neapolu, Bolonii, Dreźnie, Wiedniu i Mediolanie, a także inter­mezza, ora­to­ria, kan­taty oraz liczne utwory instru­men­talne. Podczas oblę­że­nia Drezna w 1760 roku więk­szość jego ręko­pi­sów zgro­ma­dzo­nych do wyda­nia pod patro­na­tem elek­tora spło­nęła. Zachowały się jed­nak nie­liczne dzieła, takie jak na przy­kład opera Alcide al Bivio.

Oratorium I pel­le­grini al Sepolcro di Nostro Signore (Pielgrzymi do Grobu Pańskiego) miało swoje pra­wy­ko­na­nie 23 marca 1742 roku na dwo­rze w Dreźnie. Libretto do tego dzieła napi­sał Stefano Benedetto Pallavicino, autor tek­stów także do kilku innych ora­to­riów Hassa oraz do dzieł innych cenio­nych w tam­tych cza­sach kom­po­zy­to­rów, takich jak Antonio Lotti czy też Agostino Steffani.

Głównymi posta­ciami ora­to­rium są czte­rej męż­czyźni: Agapito, Eugenio, Albino i Teotimo, któ­rzy wybie­rają się do Jerozolimy, by odwie­dzić grób Jezusa. Gdy docie­rają do Świę­tego Miasta, spo­ty­kają Europejczyka o imie­niu Guida, który staje się ich prze­wod­ni­kiem – także ducho­wym. Jest on kimś w rodzaju pośred­nika mię­dzy Bogiem a ludz­ko­ścią, którą repre­zen­tują pielgrzymi.

Pierwsza część utworu sta­nowi odzwier­cie­dle­nie uczuć, które towa­rzy­szą wędrow­com w momen­cie przy­by­cia do Jerozolimy. Po otwie­ra­ją­cej ora­to­rium Sinfonii nastę­puje sze­reg naprze­mien­nie zesta­wio­nych recy­ta­ty­wów i arii, co sta­nowi nawią­za­nie do budowy baro­ko­wych kan­tat w stylu wło­skim. Część koń­czy się hym­nem (lauda) Le porte a noi dis­serra, w któ­rym piel­grzymi wychwa­lają Święte Miasto będące sym­bo­lem Królestwa Niebieskiego.

Akcja dru­giej czę­ści dzieła, która wydaje się posia­dać ładu­nek emo­cjo­nalny więk­szy niż pierw­sza, roz­grywa się już przy Grobie Pańskim. Tutaj wędrowcy wspo­mi­nają oraz roz­wa­żają mękę i śmierć Chrystusa. Nadal odbywa się to w for­mie nastę­pu­ją­cych po sobie recy­ta­ty­wów i arii. Pod koniec nastę­puje nato­miast bez­po­średni zwrot poety do ota­cza­ją­cych go słu­cha­czy. Namawia on, by wierni, tak samo jak piel­grzymi, zwró­cili swe oczy ku Bogu i żar­li­wie się modlili.

Całość ora­to­rium pod­su­mo­wuje chór Pellegrino è l’uomo in terra, cha­rak­te­ry­zu­jący się tym, że poszcze­gólne frag­menty tek­stu są kolejno imi­to­wane przez wszyst­kie postaci wystę­pu­jące w utwo­rze. Szczególne miej­sce zaj­muje w nim reflek­syjne trio Eugenia, Agapita i Albina, które wple­cione w śro­dek chóru pro­wa­dzi do zakoń­cze­nia utworu.

Melodie stwo­rzone przez Hassa do I pel­le­grini al Sepolcro di Nostro Signore są prze­peł­nione pięk­nem i liry­zmem, a zara­zem wir­tu­ozow­skie i pełne ele­gan­cji. Wynika to zapewne z faktu, iż kom­po­zy­tor był rów­nież śpie­wa­kiem i bar­dzo dbał o zacho­wa­nie płyn­no­ści linii melo­dycz­nej. Hasse potrafi ł też świet­nie połą­czyć muzykę i lite­ra­turę ze świa­tem przy­rody, co sły­chać także w jego ope­rach. Przykładem może być tutaj opis morza i sztormu poja­wia­jący się w jed­nej z arii Teotima. Ponadto każda instru­men­talna par­tia oraz koń­cowy chór tego wyjąt­ko­wego dzieła poka­zują, że arty­sta dosko­nale opa­no­wał zasady har­mo­nii i kontrapunktu.

Oratorium Johanna Adolfa Hassa cie­szyło się za życia kom­po­zy­tora znacz­nym powo­dze­niem. Od czasu pre­miery do końca XVIII wieku zostało wysta­wione ponad dwa­dzie­ścia razy – głów­nie w Dreźnie, ale rów­nież w Wiedniu, Wenecji, Bolonii, Hamburgu, Innsbrucku i Lipsku.

Monika Kuchta
stu­dentka I roku teo­rii muzyki